پس از پایان جنگ سرد، مرزهای هویتی ملت ها که بر اساس وابستگی به یکی از قطب های سیاسی و ایدئولوژیک یا عدم وابستگی به آنها مشخص می شد، دگرگون گردید و نقش و اهمیت فرهنگ در فرایند هویت‎یابی ملت‎ها برجسته‎تر شد. در حالی که مرزهای هویتی در گذشته، بیشتر بر اساس شاخص های سیاسی، ایدئولوژیک و اقتصادی تعیین می‎شدند، به ‎تدریج مرزهای هویتی بر اساس شاخص های فرهنگی شکل گرفتند و هویت فرهنگی و تمدنی بیش از گذشته مبنای تفکیک واحدهای سیاسی قرار گرفت. این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تبیینی، به دنبال ارائه تبیینی از چرایی تقابل های برون تمدنی و درون تمدنی در سال های اخیر بر اساس نظریه برخورد تمدن هاست. نتایج این مقاله موید این فرضیه است که در شرایط جدید، فرایند یک سویه جهانی شدن، به همان میزان که مرزهای فرهنگی جوامع را از میان برداشته و در جهت غربی کردن آنها حرکت کرده است، موجب شده است تا گروه های اجتماعی، هویت خود را بر اساس غیریت از غرب و فرهنگ و تمدن غربی بازتعریف کنند و در فرایند هویت یابی فرهنگی و تمدنی، روند غرب‎ستیزی و غرب گریزی افزایش یافته است.

ازدواج تمدنی به عنوان یک پدیده اجتماعی و فرهنگی، نقشی کلیدی در گسترش ارتباطات میان تمدن ها و فرهنگ های مختلف ایفا می کند. این نوع ازدواج ها، که معمولاً بین افراد با پیشینه های فرهنگی و قومی متفاوت صورت می گیرد، می تواند به ایجاد پل های ارتباطی میان جوامع مختلف منجر شود. از طریق این پیوندها، تبادل ارزش ها، آداب و رسوم و تجربیات فرهنگی، اجتماعی و در نهایت ارتباطات تمدنی تسهیل می شود در نتیجه، فهم مشترک و همزیستی مسالمت آمیز میان ملت ها تقویت می گردد. علاوه بر این، ازدواج های تمدنی می توانند به تقویت روابط اقتصادی و سیاسی نیز کمک کنند. با ایجاد خانواده بر اساس ازدواج تمدنی، افراد از دو فرهنگ مختلف به هم نزدیک تر می شوند و این امر می تواند به کاهش تعصبات قومی و نژادی و افزایش همدلی و احترام متقابل منجر شود. در نهایت، ازدواج تمدنی نه تنها به غنای فرهنگی جوامع کمک می کند بلکه به عنوان یک ابزار مؤثر در راستای جهانی شدن و تعاملات بین فرهنگی نیز عمل می نماید. حال با نگاهی تمدنی به مقوله ازدواج، می توان در مقابل نظریه جنگ تمدن ها، نوعی گفتمان را ترویج کرد که بتوان برای جامعه جهانی آرامش و امنیت به ارمغان آورد. این مقاله در صدد است با روش توصیفی و تحلیلی و با چارچوب نظری نظریه جهانی شدن پدیده ازدواج تمدنی را در گسترش ارتباطات تمدنی و جهانی مورد بررسی قرار دهد. یافته های تحقیق نشان می دهد ازدواج تمدنی، با ایجاد فضایی برای تبادل ارزش ها، آداب و رسوم مختلف، می تواند به تقویت درک متقابل میان فرهنگ ها منجر شود. همچنین ازدواج تمدنی به عنوان یک راهکار مؤثر می تواند به ایجاد جوامع چندفرهنگی، همزیستی مسالمت آمیز، توسعه اقتصادی و فرصت های جدید همکاری کمک نماید.

دفاع مقدس به عنوان گنجینه ای از تفکر، روحیه و رفتار انقلابی در دفاع از دین و کشور دارای کارکرد تشابه و تمایز بین گروه خودی (دوست) و غیرخودی (دشمن) است که ویژگی منحصربه فرد به آن بخشیده است. دفاع مقدس پاسخ به کیستی، چیستی و چگونگی ما در عرصه های دفاعی است و مرز بین دوستان و دشمنان تمدنی انقلاب و ایران را بازگو می کند. این مقاله با هدف تبیین وجوه منحصر به فرد دفاع مقدس نسبت به سایر جنگ های ایران و جهان و به روش توصیفی تحلیلی، ویژگی های دفاع مقدس را در سه بعد شناختی، بعد عاطفی و بعد رفتاری مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. نتایج نشان می دهد؛ در بعد شناختی؛ اسلام انقلابی و نظریه ولایت فقیه و انضمامی کردن رهبری ولی فقیه در جنگ با عنوان "فرمانده کل قوا" ویژگی انحصاری دفاع مقدس است. در بعد عاطفی و احساسی؛ تحکیم پیوند هویت اسلامی ایرانی دیگر ویژگی منحصر به فردی است که بسیج عمومی را در دفاع از دین و سرزمین ایران به عنوان میعادگاه اسلام ولایی رقم زده است. در بعد رفتاری؛ رشد شتابنده رفتارهای ایثارگرانه، جهاد، شهادت، مقاومت، توکل، فداکاری، اخلاص و. . . دیگر ویژگی منحصر به فردی است که دفاع مقدس را در قواره دفاع تمدنی در تاریخ ایران برجسته کرده است؛ لذا دفاع مقدس یک "دفاع تمدنی در مقابل دشمنان تمدنی" بود که با سه گانه انحصاری "1. رهبری ولایی بر اساس پذیرش ولایت الهی 2. بسیج عمومی بر اساس پیوند هویت اسلامی و ایرانی 3. مجاهدت و ایثار بر اساس اعتقاد به رستگاری اخروی" اردوگاه دشمن را به زانو درآورد.

زمینه و هدف: جنگ ایران و اسرائیل از منظرهای مختلفی قابل بررسی است. آغازگر این جنگ، نیروی نیابتی آمریکا یعنی اسرائیل بود که با توهم ضعف کشور، دست به ترور گسترده فرماندهان نظامی و دانشمندان هسته ای کشور زد و در ادامه به مراکز نظامی و غیر نظامی ایران حمله کرد. روش ها: این مقاله با استفاده از نظرسنجی از خبرگان (27 خبره) در حوزه نظامی، علوم شناختی و سیاسی و با کمک گرفتن از روش SWOT، نقاط ضعف، قوت، تهدید و فرصت را در این جنگ مشخص کرده است. یافته ها: مهمترین نقطه ضعف در کشور، ضعف سیستم اطلاعاتی و نفوذ شبکه جاسوسی در کشور و مهمترین نقطه قوت وجود رهبری مقتدر و هوشمند و تدابیر ایشان است. همچنین، مهمترین تهدید در این جنگ، فعالیت گسترده دشمن در جنگ شناختی و مهمترین فرصت، تقویت سرمایه اجتماعی نظام و رشد معنوی جامعه بوده است. پیش بینی می شود جنگ بصورت نوسانی (سینوسی) تا تضعیف کامل (شکست) یک طرف ادامه پیدا کند و در این راستا عوامل متعددی (از قبیل: نحوه پاسخ به تعرضات دشمن و باز شدن جبهه های جدیدی از جنگ در غرب آسیا) بر روی شدت و ضعف آن تاثیر گذار است. نتیجه گیری: عوامل پدید آورنده جنگ به دو دسته داخلی و خارجی تقسیم می شود که مهمترین آن­ ها تقابل تمدنی اسلام و غرب است. برای کاهش آسیب های احتمالی، آمادگی همه جانبه در ابعاد سیاسی، اقتصادی، نظامی، امنیتی و فرهنگی نیاز است. در این راستا، توصیه می شود ترمیم و تقویت سریع سیستم های پدافندی، هوایی و موشکی در اولویت قرار گیرد. این پژوهش تلاش می کند با بهره گیری از تحلیل چندلایه و خبرگانی، زمینه را برای ارزیابی و تصمیم گیری صحیح مسئولین ذی ربط فراهم آورد.

این که چه تلقی و فهمی از تمدن وجود دارد و با توجه به متغیرهای جمعیتی مثل سن، جنس، شغل، سطح سواد و طبقه اجتماعی چه پیوندی با تمدن ایرانی برقرار می شود و تمدن چه رابطه ای با علوم و به طور خاص علوم انسانی برقرار می کند، موضوع پژوهش پیمایشی بوده است که نگارنده در سال 1386 تا سال 1388 آن را دنبال کرده است. در این مقاله به بخشی از نتایج این پژوهش که اولا بیان کننده درک و تفاوت زنان و مردان از مفهوم تمدن و در ثانی تفاوت های جنسیتی در ارتباط با مقوله های تمدنی است، پرداخته خواهد شد. در این مقاله ابتدا ابعاد مفهومی و نظری تمدن و شکل گیری حس تمدنی در پرتو میراث مادی و معنوی تمدنی مورد بحث قرار خواهد گرفت، سپس روش تحقیق و نمونه مورد مطالعه تبیین می شود و در بخش بعدی به گزارش و تحلیل مطالعه موردی از بعد تعاریف شکل گرفته در ذهن پاسخگویان نسبت به تمدن، رابطه جنسیت و تعلق تمدنی، رابطه جنسیت و جایگاه علوم در تمدن سازی پرداخته می شود و در پایان به بحث پیرامون نگرش تمدنی دیروز، امروز و فردا و تفاوت های جنسیتی پرداخته خواهد شد.

مهمترین بخش هر نظریه علمی سازه مفهومی است که نظریه بر آن بنا شده است. شناخت این مفاهیم و درک جایگاه آنها در نظام معنایی نظریه به شناخت و تبیین ظرفیت های نظریه کمک می کند. مفهوم امت از مفاهیم پرکاربرد در نظریه مقاومت است. اینکه ظرفیت های تمدنی مفهوم امت در شبکه مفهومی نظریه مقاومت چگونه معنابخشی می شود؟ پرسش اصلی این مقاله است. برای پاسخ به این پرسش از چهارچوب روش شناسی بنیادین تکوین نظریه های علمی استفاده شده است. یافته های مقاله نشان می دهد که مفهوم« امت» از مفاهیم انتزاعی نظریه مقاومت است، که با قید انضمامی « اسلام» در مقیاسی تمدنی معنابخشی می شود و برای امتداد یافتن در اجتماع از سه مفهوم عملیاتی بهره می گیرد که هر سه مفهوم از ظرفیت و کارکرد تمدنی برخوردار هستند. این سه مفهوم عملیاتی عبارتند از؛ 1 مفهوم « پیوند ولایتی»؛ که رابطه امام و مأموم در امت اسلامی را به تصویر می کشد و ظرفیت قابل توجهی در شبکه سازی رهبری تمدن نوین اسلامی دارد. در طول تاریخِ مقاومت همه الگوهای عملیاتی مقاومت متکی به پیوند ولایتی بودند. 2  مفهوم «تجمیع قدرت»؛ این مفهوم در مقابل دو مفهوم تجزیه و تفویض قدرت قرار می گیرد و به صورت قابل توجهی تضمین کننده شبکه قدرت در تمدن نوین اسلامی است 3 مفهوم «منافع امت محور»؛ این مفهوم جهت دهنده منافع فردی، صنفی و ملی است و به تبیین مزایا، محاسن و مطلوب های می پردازد که تمدن نوین اسلامی برای تشکیل و بقا خود به آن نیازمند است.

این پژوهش باهدف تحلیل ساختار معنایی، هویتی و تمدنی دو گفتمان غالب و رقیب در اسلام معاصر-گفتمان تکفیر و تشیع تمدنی-با استفاده از روش تحلیل گفتمان لاکلا و موفه و نظریه های کلاسیک دین، هویت و تمدن انجام شده است. تحلیل انتقادی متون کلیدی و اسناد فکری نشان می دهد که تقابل این دو فراتر از اختلافات فقهی است و نبردی ساختاری بر سر هویت اسلامی، مشروعیت سیاسی و مدل تمدنی است. گفتمان تکفیر با دال مرکزی «خلافت» و دال های «سلف صالح»، «توحید ظاهرگرا»، «تکفیر»، «بدعت ستیزی» و «جهاد خشونت آمیز»، هویتی انحصارگرا، تفکیکی و تمدن زدا ایجاد می کند و با نفی عقلانیت و ترویج خشونت به قطبی سازی فرقه ای و تضعیف تمدن سازی اسلامی منتهی می شود. در مقابل، گفتمان تشیع تمدنی با دال مرکزی «امامت» به عنوان ادامه نبوت و حاکمیت الهی و با دال های «عدل»، «عقلانیت و علم»، «توسل و زیارت»، «محبت اهل بیت»، «شهادت» و «مهدویت»، هویتی مذهبی و پروژه ای جامع برای تمدن نوین اسلامی ارائه می دهد. این گفتمان با تأکید بر عقل، اخلاق، عدالت و مقاومت فرهنگی، زیربنای معرفتی و عملیاتی ساخت تمدنی نوین است. یافته ها حاکی از ظرفیت گفتمان تشیع تمدنی برای کاهش بحران های هویتی، احیای عقلانیت و ساخت تمدن عدل جهانی و نقش ضد تمدنی گفتمان تکفیر در تولید خشونت و قطبی سازی است؛ بنابراین، آینده اسلام وابسته به گسترش گفتمان تشیع تمدنی و مقابله با گفتمان تکفیر است.

تمدن بالاترین سطح پیشرفت و برآیند دستاوردها و سرمایه ­های سخت و نرم یک جامعه انسانی است که براساس سهم مولفه­ های سازنده خود در سطوح مختلف در جوامع انسانی ظهور می­ کند. از جمله مهمترین ابزار در پی­ریزی تمدن، زبان است که با قابلیت بی­ بدیل ارتباطی خود، قادر است کارکردهای تمدنی ارزشمندی داشته باشد. پرداخت به کارکردهای تمدنی زبان و بررسی میزان اثرگذاری آن به عنوان مهمترین ابزار ارتباطی می ­تواند در شناخت خلاءهای پیش­روی یک تمدن مؤثر باشد و در میدان رقابت با غیرهای مجاور، آن را مهیا و تقویت نماید. بدین منظور پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی در نظر دارد به مسأله ارتباط زبان و تمدن و کارکردهای تمدنی زبان تمدن­ ساز بپردازد. یافته­ های پژوهش حاضر حاکی از آن است که زبان می ­تواند در اعتباربخشی به تمدن، تعیین سطوح اندیشه تمدن ­ساز، تولید و بازتولید تمدنی، افزایش قدرت و اثرگذاری آن در حوزه درون و برون مرزی یک سرزمین، آموزش هنجارهای تمدنی و انتقال سرمایه­ ها و دستاوردهای جدید مشارکت داشته باشد. براین اساس در پی­ریزی و تجدید حیات تمدن نوین اسلامی لازم است در راستای تقویت این ابزار ارتباطی، قابلیت هایی که به صورت بالفعل در زبان تمدنی مدنظر موجود است تقویت و به زمینه­ سازی برای ایجاد قابلیت های لازم ولی مفقود در چنین زبانی مبادرت کرد.

در پی مهاجرت پیامبر اسلام به مدینه، بخشی از جمعیت مهاجر به مدینه، از حمایت کافی برخوردار نشدند. یکی از مسائل عمده ای که آنان با آن مواجه بودند، مسکن بود. در آغاز کمک هایی که مردم بومی مدینه به مهاجران می کردند، نسبتا کافی بود ولی با افزایش شمار مهاجران نیاز به چاره اندیشی وجود داشت. پیامبر پس از ساخت مسجد نبوی در سال دوم هجری، آنان را در مسجد، در قسمتی که صفه نامیده شد اسکان داد. همچنین ساکنان صفه از آن جهت که نتوانسته بودند دارایی خود را همراه خود بیاورند، از شرایط نامساعد اقتصادی و معیشتی رنج می بردند ولی در مقابل بیش از دیگر مسلمانان از مصاحبت و همراهی با پیامبر بهرمند بوده و آموزه های ایشان را دریافت می کردند. نقش تمدنی ساکنان صفه در گسترش تعالیم اسلامی پیامبر (ص) بر دو موضوع تعلیم و تربیت متمرکز شده است. علاوه بر اینکه این مقاله می کوشد نشان دهد چگونه تصویر نادرستی از سازه صفه در میان محققان رواج یافته و از آن به سکو تعبیر کرده اند.